روش SODIS یا Solar Water Disinfection یک فناوری ساده اما مؤثر برای گندزدایی آب آشامیدنی است که بر اساس انرژی خورشید عمل میکند. در این روش، آب در بطریهای شفاف و تمیز قرار گرفته و به مدت چند ساعت در معرض نور مستقیم خورشید قرار میگیرد. ترکیب اشعه فرابنفش (UV-A) و اثر گرمایی خورشید موجب از بین رفتن عوامل بیماریزا در آب میشود.
مکانیسم عملکرد SODIS به این شکل است که اشعه UV-A با طول موج ۳۲۰ تا ۴۰۰ نانومتر، DNA میکروارگانیسمها را تخریب کرده و مانع تکثیر آنها میشود. همزمان، افزایش دمای آب به بیش از ۵۰ درجه سانتیگراد، فرایند نابودی باکتریها، ویروسها و انگلها را تسریع میکند. این دو اثر همافزا باعث میشود آب از نظر میکروبی ایمنتر گردد.
کاربرد این روش بهویژه در مناطقی که دسترسی به سیستمهای تصفیه پیشرفته وجود ندارد، بسیار چشمگیر است. جوامع روستایی، مناطق محروم و کمپهای پناهندگان میتوانند بدون نیاز به مواد شیمیایی و تجهیزات گرانقیمت، کیفیت آب آشامیدنی خود را ارتقا دهند.
برای اجرای SODIS، کافی است از بطریهای شفاف PET یا شیشهای که تمیز و بدون خط و خش باشند استفاده شود. آب باید پیش از پر کردن بطری، تا حد امکان زلال و شفاف گردد؛ زیرا کدورت بالا مانع نفوذ اشعه خورشید به عمق آب میشود. در صورت وجود ذرات معلق، توصیه میشود آب قبل از قرارگیری در معرض نور، از صافی پارچهای یا فیلتراسیون ساده عبور داده شود.
مدت زمان لازم برای گندزدایی بستگی به شدت نور خورشید دارد. در روزهای آفتابی، قرار دادن بطریها به مدت ۶ ساعت کافی است، اما در شرایط نیمهابری این زمان ممکن است به ۲ روز افزایش یابد. بطریها باید روی سطح باز و در زاویهای قرار گیرند که بیشترین تابش مستقیم را دریافت کنند.
یکی از مزایای مهم SODIS این است که برخلاف استفاده از کلر یا سایر مواد شیمیایی، طعم و بوی آب تغییر نمیکند. این ویژگی باعث میشود پذیرش این روش در بین مصرفکنندگان بالاتر باشد. همچنین، نیاز نداشتن به منابع انرژی و هزینه پایین، آن را به گزینهای پایدار و سازگار با محیطزیست تبدیل کرده است.
البته باید توجه داشت که SODIS محدودیتهایی نیز دارد. این روش نمیتواند مواد شیمیایی، فلزات سنگین یا آلایندههای صنعتی را از آب حذف کند. بنابراین، در مواردی که آب از منابع آلوده به این مواد تأمین میشود، باید از روشهای تصفیه تکمیلی استفاده کرد.
در بسیاری از کشورها، سازمانهای بهداشتی و NGOها با آموزش و ترویج این روش توانستهاند آمار ابتلا به بیماریهای منتقله از آب، مانند اسهال و وبا، را بهطور محسوسی کاهش دهند. این امر نشان میدهد که حتی راهکارهای ساده نیز میتوانند نقش بزرگی در بهبود سلامت عمومی ایفا کنند.
توسعه و ترویج روش SODIS میتواند بخشی از راهبرد جهانی برای دسترسی همگانی به آب آشامیدنی سالم باشد. شرکتهای فعال در حوزه تصفیه آب نیز میتوانند این فناوری را به عنوان بخشی از خدمات آموزشی یا راهکارهای کمهزینه خود به مشتریان پیشنهاد دهند.
در نهایت، گندزدایی به روش SODIS نمونهای از استفاده هوشمندانه از منابع طبیعی برای حل مشکلات اساسی بشر است. این فناوری ساده و کمهزینه، اگر به درستی اجرا شود، میتواند جان هزاران نفر را نجات داده و کیفیت زندگی جوامع محروم را بهبود بخشد.
